Ο Αμφιάραος: Ο μύθος, η εξαφάνιση, η επανεμφάνιση και η η γέννηση του Αμφιαρείου Ιερού

Ο Αμφιάραος υπήρξε ταυτόχρονα βασιλιάς, πολεμιστής, μάντης και θεραπευτής, για να καταλήξει τελικά να λατρεύεται ως θεότητα. 

Η ιστορία του συνδέεται με την τραγική εκστρατεία των «Επτά επί Θήβας», αλλά και με τον Ωρωπό, όπου, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ο Αμφιάραος επανεμφανίστηκε μετά τη μυστηριώδη εξαφάνισή του από τη γη και όπου δημιουργήθηκε ένα από τα σημαντικότερα ιερά της αρχαιότητας: το περίφημο Αμφιάρειο (ή Αμφιαράειο).

Ήταν γιος του Οϊκλή και της Υπερμνήστρας, ενώ σύμφωνα με άλλες παραδόσεις συνδεόταν ακόμη και με τον ίδιο τον Απόλλωνα. Καταγόταν από τη γενιά του περίφημου μάντη Μελάμποδα και από αυτόν κληρονόμησε το χάρισμα της μαντικής, καθώς και γνώσεις θεραπευτικής και ιατρικής.

Εκτός από μάντης, ο Αμφιάραος ήταν γνωστός ως έντιμος και γενναίος πολεμιστής, άνθρωπος θεοσεβής και σοφός. Οι αρχαίες παραδόσεις τον παρουσιάζουν ως έναν ήρωα που, σε αντίθεση με πολλούς άλλους πολεμιστές της εποχής του, γνώριζε συχνά το μέλλον, χωρίς όμως να μπορεί πάντοτε να αποφύγει τη μοίρα του.

Η ζωή του συνδέθηκε στενά με τον Άδραστο, βασιλιά του Άργους. Οι δύο άνδρες είχαν αρχικά συγκρουστεί για την εξουσία, αργότερα όμως συμφιλιώθηκαν. Για να αποφευχθούν νέες συγκρούσεις, συμφώνησαν οι μελλοντικές διαφορές τους να κρίνονται από την Εριφύλη, αδελφή του Άδραστου και σύζυγο του Αμφιάραου.

Η συμφωνία αυτή, ωστόσο, έμελλε να καθορίσει την τραγική μοίρα του.

Όταν ο Πολυνείκης, εξόριστος από τη Θήβα, κατέφυγε στο Άργος και ζήτησε τη βοήθεια του Άδραστου για να ανακτήσει τον θρόνο του από τον αδελφό του Ετεοκλή, οργανώθηκε μια μεγάλη εκστρατεία εναντίον της Θήβας.

Ο Αμφιάραος, χάρη στις μαντικές του ικανότητες, γνώριζε ότι η εκστρατεία ήταν καταδικασμένη. Προέβλεπε ότι οι περισσότεροι αρχηγοί θα έχαναν τη ζωή τους και ότι μόνο ο Άδραστος θα επέστρεφε ζωντανός. Για τον λόγο αυτό αρνήθηκε να συμμετάσχει.

Ο Πολυνείκης, όμως, γνώριζε ότι η Εριφύλη είχε τον τελευταίο λόγο στη διαφωνία ανάμεσα στον αδελφό της και στον σύζυγό της. Έτσι, της πρόσφερε ως δώρο το περίφημο περιδέραιο της Αρμονίας, ένα πολύτιμο κόσμημα που, σύμφωνα με τον μύθο, είχε δοθεί από τους θεούς στην Αρμονία κατά τον γάμο της με τον Κάδμο.

Η Εριφύλη, παρασυρμένη από το πολύτιμο δώρο, αποφάσισε υπέρ της εκστρατείας (κάποιοι ερμηνεύουν την απόφασή της ως συνωμοτική, αφού γνώριζε ότι θα χάνονταν όλοι εκτός από τον Άδραστο).

Ο Αμφιάραος ήταν πλέον υποχρεωμένος, λόγω της συμφωνίας που είχε κάνει, να υπακούσει γνωρίζοντας ότι βάδιζε προς τον θάνατό του.

Στον δρόμο προς τη Θήβα, οι πολεμιστές σταμάτησαν στη Νεμέα. Εκεί συνέβη ένα γεγονός που ο Αμφιάραος θεώρησε προμήνυμα της καταστροφής που επρόκειτο να ακολουθήσει.

Η Υψιπύλη, η οποία είχε γίνει τροφός του μικρού Οφέλτη, γιου του βασιλιά της Νεμέας, συνάντησε τους διψασμένους πολεμιστές και δέχθηκε να τους οδηγήσει σε μια πηγή. Για να τους δείξει τον δρόμο, άφησε για λίγο το παιδί στο έδαφος.

Όμως ένας παλαιός χρησμός όριζε ότι ο Οφέλτης δεν έπρεπε να αγγίξει τη γη πριν μπορέσει να περπατήσει.

Ένα φίδι επιτέθηκε στο παιδί και το σκότωσε.

Ο Αμφιάραος ερμήνευσε αμέσως το γεγονός ως κακό σημάδι για την εκστρατεία. Παρ’ όλα αυτά, οι Επτά αποφάσισαν να συνεχίσουν την πορεία τους προς τη Θήβα.

Όταν οι Επτά έφθασαν στη Θήβα, παρατάχθηκαν μπροστά στις πύλες της πόλης. Ο πόλεμος υπήρξε σκληρός και αιματηρός.

Κατά τη διάρκεια της μάχης, ο Αμφιάραος πολέμησε γενναία. Σύντομα όμως η εκστρατεία εξελίχθηκε ακριβώς όπως είχε προβλέψει: οι αρχηγοί των Αργείων άρχισαν να χάνονται ένας μετά τον άλλο.

Μετά τον θάνατο των δύο αντίπαλων αδελφών μεταξύ τους, του Ετεοκλή και του Πολυνείκη, οι Θηβαίοι καταδίωξαν τους αντιπάλους τους.

Ο Αμφιάραος υποχωρούσε με το άρμα του, όταν βρέθηκε σε άμεσο κίνδυνο να σκοτωθεί από τους εχθρούς του.

Τότε συνέβη το θαυμαστό:

Σύμφωνα με την παράδοση, ο Δίας, θέλοντας να σώσει τον αγαπημένο του ήρωα από έναν ατιμωτικό θάνατο, έριξε κεραυνό. Η γη άνοιξε μπροστά στο άρμα του Αμφιάραου και ο ήρωας εξαφανίστηκε μέσα σε ένα βαθύ χάσμα μαζί με το άρμα, τα άλογά του και τον πιστό ηνίοχό του, τον Βάτωνα.

Ο Αμφιάραος δεν πέθανε όπως οι άλλοι ήρωες της εκστρατείας, παρά μόνο εξαφανίστηκε από τον κόσμο των ανθρώπων και ο Δίας του χάρισε την αθανασία.

Εδώ αρχίζει η ιδιαίτερη και βαθιά σχέση του Αμφιάραου με την περιοχή του Ωρωπού, αφού η παράδοση θέλει τον ήρωα να επανεμφανίζεται στη θέση που ιδρύθηκε αργότερα το Αμφιάρειο Ιερό, στην περιοχή του σημερινού Καλάμου.

Η μυστηριώδης αυτή επανεμφάνιση ερμηνεύθηκε ως σημάδι της θεϊκής του υπόστασης. Ο Αμφιάραος δεν ήταν πλέον απλώς ένας νεκρός ήρωας των Θηβών, αλλά ένας αθάνατος μάντης και θεραπευτής, ικανός να επικοινωνεί με τους ανθρώπους και να τους προσφέρει χρησμούς και θεραπεία.

Στον τόπο όπου θεωρήθηκε ότι ο Αμφιάραος φανερώθηκε ξανά στους ανθρώπους, αναπτύχθηκε σταδιακά το περίφημο Ιερό του Αμφιάραου, το Αμφιάρειο του αρχαίου Ωρωπού.

Με την πάροδο του χρόνου, ο Αμφιάραος λατρεύτηκε ως μάντης, ήρωας και θεραπευτής.

Η φήμη του Αμφιαρείου Ιερού εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Ακόμη και ξένοι ηγεμόνες και λαοί αναζητούσαν τους χρησμούς του. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι απεσταλμένοι του βασιλιά της Λυδίας Κροίσου επισκέφθηκαν το χρηστήριο του Αμφιάραου, αναζητώντας θεϊκή καθοδήγηση πριν από μια σημαντική πολεμική εκστρατεία.

Θεωρήθηκε επίσης θεός της θεραπείας, με ιδιότητες παρόμοιες με εκείνες του Ασκληπιού.

Οι άνθρωποι που έφθαναν στο Ιερό αναζητώντας θεραπεία συμμετείχαν σε τελετές εξαγνισμού και προσφορών και στη συνέχεια υποβάλλονταν στην εγκοίμηση, δηλαδή κοιμούνταν στον ιερό χώρο περιμένοντας να λάβουν στον ύπνο τους ένα όνειρο ή μια θεϊκή εμφάνιση που θα τους αποκάλυπτε τη θεραπεία τους.

Σε πολλές παραδόσεις, ο Αμφιάραος εμφανιζόταν στους ασθενείς με τη μορφή ιερού φιδιού, συμβόλου που συνδεόταν στενά με τη θεραπεία και την αναγέννηση.

Η ιστορία του Αμφιάραου συνδυάζει στοιχεία πολέμου, προδοσίας, μοίρας, θεϊκής παρέμβασης και αθανασίας. Είναι η ιστορία ενός ανθρώπου που γνώριζε το πεπρωμένο του, αλλά δεν μπόρεσε να το αποφύγει, αλλά και η ιστορία ενός ήρωα που δεν γνώρισε έναν συνηθισμένο θάνατο.

Πηγές

• Βασίλειος Χ. Πετράκος, Το Αμφιάρειο του Ωρωπού, εκδ. Κλειώ, 1992.
• Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις.
• Πίνδαρος, Ολυμπιόνικοι.
• Ηρόδοτος, Ιστορίαι.
• Χριστοφάκη Γ. (2019), Η μορφή του Αμφιάραου στην αρχαία ελληνική τραγική ποίηση, Διπλωματική Εργασία, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
• Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, «Μάντεις – Αμφιάραος».