Το Αμφιάρειο: Ιστορική, θρησκευτική και πολιτιστική σημασία ενός πανελλήνιου ιερού

 

Το Αμφιάρειο ήταν το μεγαλύτερο στην αρχαία Ελλάδα ιερό του χθόνιου θεού και ήρωα του Άργους, Αμφιάραου. Βρίσκεται σε μια πανέμορφη χαράδρα στον Κάλαμο και σε όλη την περίοδο της λειτουργίας του ήταν το εθνικό ιερό του Ωρωπού. Λειτουργούσε όχι μόνο ως θρησκευτικό και θεραπευτικό κέντρο, αλλά και ως κέντρο ποικίλων πολιτιστικών εκδηλώσεων.

Η ίδρυσή του τοποθετείται στα τέλη του 5ου αι. π. Χ., ενώ από τις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. και ως το 338 π.Χ. το ιερό οργανώνεται και η φήμη του απλώνεται, αφού εκεί τελούνταν κάθε χρόνο τα  Αμφιάρεια τα Μικρά και κάθε πέμπτο χρόνο τα  Αμφιάρεια τα Μεγάλα που περιλάμβαναν μουσικούς, αθλητικούς και ιππικούς αγώνες στους οποίους έπαιρναν μέρος αθλητές, λόγιοι και ηθοποιοί από όλη την Ελλάδα, την Ιταλία και τη Μικρά Ασία.

Οι αθλητικοί αγώνες διεξάγονταν στο Στάδιο, που βρισκόταν πιθανότατα μπροστά από τη Μεγάλη Στοά, και έπαιρναν μέρος παιδιά, έφηβοι και άνδρες.

Οι μουσικοί αγώνες  και άλλες καλλιτεχνικές δραστηριότητες γίνονταν στο Θέατρο του Ιερού.

Οι ιππικοί αγώνες διεξάγονταν στον Ιππόδρομο, που βρισκόταν βόρεια του αρχαιολογικού χώρου, στη θέση Αυλοτόπι που σήμερα καλύπτεται από αμπέλια και άλλες καλλιέργειες. Ήταν ιδιαίτερα λαμπροί και περιελάμβαναν ένα δύσκολο αγώνισμα την «απόβαση»: Σε αυτό, ο ηνίοχος οδηγούσε το άρμα και ο αθλητής κρατώντας ασπίδα πηδούσε από το άρμα, έτρεχε στο πλάι του και ξανανέβαινε σε αυτό. Αυτή η διαδικασία επαναλαμβανόταν αρκετές φορές κατά την διάρκεια του αγωνίσματος. Το αγώνισμα αυτό εικονίζεται σε ανάγλυφο που βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Το ορθογώνιο – αρχικά – Θέατρο χρονολογείται τον 4ο αι. π. Χ. Το κοίλον και το σκηνικό οικοδόμημα κατασκευάστηκαν τον 3ο αι. π.Χ., ενώ το μαρμάρινο προσκήνιο προστέθηκε περί το 200 π.Χ. και άλλες επεμβάσεις έγιναν περί το 150 π.Χ. Το θέατρο κτίστηκε με τις προσφορές των προσκυνητών που συνέρρεαν στο θεραπευτήριο του Αμφιάραου.

Το κοίλον του θεάτρου ήταν σκαμμένο στην πλαγιά του λόφου. Από αυτό σώζονται ακόμη τα πώρινα θεμέλια για τα ξύλινα εδώλια. Ενώ τα εδώλια του κοίλου φαίνεται πως παρέμειναν ξύλινα, οι τοποθετημένες μέσα στην ορχήστρα προεδρίες ξεχώριζαν για την πολυτέλεια και τον πλούσιο στολισμό τους.

Το προσκήνιο, ένα μοναδικό δείγμα διατήρησης της πρόσοψης του ελληνικού προσκηνίου, έχει κομψή πρόσοψη με οκτώ λεπτούς δωρικούς μαρμάρινους ημικίονες που συνδέονται με πεσσούς και επιστήλια. Στα επιστήλια υπάρχουν τρίγλυφα και μετόπες. Στα κενά μεταξύ των ημικιόνων αναρτούσαν τις ζωγραφικές σκηνογραφίες. 

Από τον 1ο αι. π.Χ. το ιερό τυγχάνει ιδιαίτερης προστασίας από τους Ρωμαίους και έτσι στην περίοδο του στρατηγού Σύλλα προστίθενται οι θρόνοι, δύο εκ των οποίων σώζονται μέχρι σήμερα. Ήταν αναρτημένοι κοντά στην περιφέρεια της σκηνής και έφεραν επιγραφές.

Μια σπουδαία επιγραφή που αποτελούσε τον επίσημο «κανονισμό» του Ιερού, ο «ιερός νόμος», μας δίνει σημαντικές πληροφορίες για τη διοίκηση και τη λειτουργία του Αμφιαρείου. Ο σημαντικότερος αξιωματούχος του Αμφιαρείου ήταν ο Ιερέας, που έκανε τις θυσίες και είχε ρόλο δικαστή για τα μικροαδικήματα. Ο Ιερέας έλεγε τις ευχές των θυσιών και έπαιρνε ένα μέρος από το σφάγιο και το δέρμα του ζώου.

Όταν απουσίαζε ο Ιερέας τον αναπλήρωνε ο νεωκόρος, του οποίου τα κύρια καθήκοντα ήταν ο έλεγχος της «απαρχής», ενός ποσού εννέα οβολών που πλήρωναν οι προσκυνητές για να λάβουν θεραπεία ή χρησμό, και η εγγραφή τους στο «πεύτερον» μια πινακίδα ανακοινώσεων με τα ονόματα όσων διανεκτέρευαν  στο κοιμητήριο για να λάβουν τη συμβουλή του Θεού. Επίσης, ο νεωκόρος ήταν υπεύθυνος για την φύλαξη και την καθαριότητα του Ιερού, και για την από θρησκευτικής άποψης κάθαρση των προσκυνητών.

Ένας άλλος σημαντικός λειτουργός του Ιερού ήταν ο σπονδοφόρος, ο οποίος έκανε τις σπονδές με τη χρυσή φιάλη που βρισκόταν πάνω στην τράπεζα του ναού. Εκτός από τους ανώτερους λειτουργούς υπήρχαν και κατώτεροι υπάλληλοι που φρόντιζαν για την εξυπηρέτηση των προσκυνητών, την καθαριότητα του χώρου, τη συντήρηση των κτηρίων κ.ά.

Για τη διοίκηση της περιουσίας του Ιερού υπεύθυνοι ήταν τρεις Ιεράρχες που φρόντιζαν για τη συλλογή, διαχείριση και φύλαξη των χρημάτων και των ταμάτων (χρυσά και ασημένια σκεύη, αφιερώματα των προσκυνητών). Έκαναν καταγραφή των περιουσιακών στοιχείων κάθε χρόνο για να τα παραδώσουν στους διαδόχους τους.

Σε γενικές γραμμές η δομή του Αμφιαρείου θυμίζει τη μικρογραφία μιας κοινωνίας που έχει αναπτυχθεί γύρω από τον θρησκευτικό τουρισμό της εποχής εκείνης, όπου οι πιστοί έρχονταν εδώ για να ζητήσουν χρησμό και θεραπεία. Στη σύγχρονη εποχή, το Αμφιάρειο Ιερό ήρθε στο φως με ανασκαφή που ξεκίνησε το 1884 και διήρκεσε έως το 1929.

 

 Πηγές:

Archaiologia.gr (2012), Αμφιάρειο, ο αρχαιολογικός χώρος της περιοχής μας:  https://tinyurl.com/y6gpkfjc

Καρούζος, (1926). Το Αμφιάρειο του Ωρωπού. Αθήνα: Σειρά επιστημονικών εκδόσεων «ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ».

Μαυρίδης, Θ. (2019). Οι επεμβάσεις συντήρησης και αναστήλωσης των μνημείων ως μέσων ανάδειξης και προβολής ενός αρχαιολογικού χώρου. Το παράδειγμα του αρχαιολογικού χώρου του Αμφιαρείου Ωρωπού., Διπλωματική Εργασία, ΕΑΠ.

Πετράκος, Β. (1968). Ο Ωρωπός και το Ιερόν του Αμφιάραου. Αθήνα: Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αρ. 63.

Πετράκος, Β. (1974). Το Αμφιάρειο του Ωρωπού. Αθήνα: ΕΣΠΕΡΟΣ.

Πετράκος, Β. (1992). Το Αμφιάρειο του Ωρωπού. Αθήνα: ΚΛΕΙΩ.