Ο θεσμός της Εμποροπανήγυρης (Παζάρι) στην Αττική, τη Βοιωτία και την Εύβοια

Οι εμποροπανηγύρεις, γνωστές στον λαό ως «παζάρια», αποτελούν έναν από τους αρχαιότερους θεσμούς του ελληνικού χώρου. Η ιστορία τους ξεκινά ήδη από τα ομηρικά χρόνια, όταν συνδέονταν με μεγάλες θρησκευτικές γιορτές, και συνεχίζεται αδιάλειπτα μέχρι τις μέρες μας, διατηρώντας έντονο τον οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό τους χαρακτήρα.

Η λέξη που αποδίδει πιστότερα την ουσία και το περιεχόμενο της μεγάλης εμποροπανήγυρης είναι η τουρκική λέξη panayir, αφού η ελληνική λέξη πανήγυρις (‹πᾶν + ἄγυρις) πέρασε στα τουρκικά ως panayir και ως ταξιδεύτρα λέξη επέστρεψε ως το παναΐρ(ι) .

Στα χρόνια του Βυζαντίου είναι γνωστή η διεξαγωγή μεγάλων θρησκευτικών πανηγύρεων, ενώ κατά τον 16ο, 17ο και 18ο αιώνα, σε όλη την Ευρώπη, διεξάγονταν ετήσια διεθνή πανηγύρια.

Στην Οθωμανική Περίοδο, οι υπαίθριες – ενίοτε και στεγασμένες – αγορές της ανατολής (παζάρια) έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής στον ελλαδικό χώρο, αλλά αποτέλεσαν και συνδετικό κρίκο της τοπικής οικονομίας ως συνεχιστές ή αντικαταστάτες των αρχαίων ελληνικών και των ρωμαϊκών/βυζαντινών αγορών.

Στην περιοχή της Αττικοβοιωτίας και της Εύβοιας, από το 1850 έως και το 1950, το μεγαλύτερο εμπόριο γινόταν στα τρία μεγάλα παζάρια της Χαλκίδας (της Αγίας Παρασκευής), του Σχηματαρίου (στις 6 Σεπτεμβρίου) και της Θήβας (στα τέλη Ιουνίου). Ονομάζονταν και ζωοπανήγυρεις επειδή εκεί μπορούσε κανείς να πουλήσει και να αγοράσει εύκολα κάθε είδους ζώα (κατσικοπρόβατα, άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια). Η αγορά γινόταν με χρήματα ή με τράμπα, δηλαδή ανταλλαγή. Μια καλή τράμπα, γιορταζόταν με κεράσματα και γλέντι.

Αλλά και σήμερα, εκτός από τις εμποροπανήγυρεις της Αγίας Παρασκευής στη Χαλκίδα, το παζάρι της Θήβας, της Ιστιαίας, του Αυλωναρίου, διαπιστώνουμε ότι ο κατάλογος είναι πολύ μεγάλος. Οι εμποροπανήγυρεις οργανώνονται με αποφάσεις των Δημοτικών Συμβουλίων με βάση τους κανονισμούς εμποροπανηγύρεων που έχουν εκπονήσει οι Δήμοι, και οι οποίοι προβλέπουν τη διάρκεια, τους χώρους, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των συμμετεχόντων.

Στη Σκάλα Ωρωπού, η εμποροπανήγυρη του Προφήτη Ηλία υπήρξε για αρκετές δεκαετίες, μέχρι και το 2024. Ήταν συνήθως πενθήμερης διάρκειας, λειτουργούσε παράλληλα με μια σειρά πλούσιων πολιτιστικών και θρησκευτικών εκδηλώσεων και πολύς κόσμος από όλα τα χωριά την ανέμενε για να τηρήσει την παράδοση περπατώντας ανάμεσα στους πάγκους – και κυρίως τα παιδιά που έβρισκαν μία επιπλέον ευκαιρία να δουν και να ζητήσουν από τους γονείς τους τα αγαπημένα τους παιχνίδια. Λαϊκά δρώμενα του πανηγυριού (όπως π.χ. η παράσταση του «Γορίλα» στη δεκαετία του ’80, κ.ά.) έχουν μείνει χαραγμένα στη μνήμη των παλιότερων κατοίκων και επισκεπτών.

Στη Χαλκίδα, από τις  9 Ιανουαρίου 1864 όπου  με Βασιλικό Διάταγμα ορίστηκε  η ημέρα έναρξης της - εβδομαδιαίας διάρκειας - εμποροπανήγυρης μέχρι σήμερα, το παζάρι της Αγίας Παρασκευής προσελκύει χιλιάδες προσκυνητές από ολόκληρη την Εύβοια, την Αττική, τη Βοιωτία και όχι μόνο.

Στη Θήβα, το παζάρι διεξάγεται στην περιοχή των Αγίων Θεοδώρων και συμπίπτει με την πανήγυρη του Μητροπολιτικού Ναού της πόλης των Θηβών, που τιμά την Απόδοση της Κοίμησης της Θεοτόκου (εννιάμερα της Παναγίας).

Επίσης, το παζάρι στο Αυλωνάρι της Εύβοιας είναι ένα από τα μακροβιότερα  και μεγαλύτερα παζάρια στη χώρα. Ξεκινά στις 7 Οκτωβρίου κάθε χρόνο, ωστόσο μία με δύο ημέρες πριν γίνεται η καθιερωμένη ζωοπανήγυρη.

Εκτός των άλλων, από τα πανάρχαια χρόνια τα παζάρια διακρίνονταν και για την ατμόσφαιρα, τα ήθη και την κουλτούρα των συναλλαγών: Η καλή πίστη διέπνεε τις αγοραπωλησίες, ενώ συχνά έμοιαζαν να παίρνουν τη μορφή χρηματιστηρίων της εποχής καθώς τα νομίσματα που κυκλοφορούσαν στους χώρους τους ήταν ποικίλα ενώ παρόντες ήταν οι αργυραμοιβοί.

Ακόμη, ήταν τόποι συνάντησης διαφορετικών λαών και διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων μέσα σε ένα ψυχολογικό κλίμα ελευθερίας και διασκέδασης. Ως ένα βαθμό, θα μπορούσαν να θεωρηθούν "πρόδρομοι" των σύγχρονων διεθνών εμπορικών εκθέσεων.

Πηγές:

Γκικάκης Ι. (2007), Η Ιστορία του Ωρωπού

Δήμος Ωρωπού: https://www.oropos.gov.gr/node/4303

Τσαρούχας Ι. (2022), Το κερβάνι: η ετήσια εμποροπανήγυρη των Σερρών: http://apothesis.teicm.gr/xmlui/bitstream/handle/123456789/4056/To%20kervani%20sel%20255-286.pdf?sequence=1

Φωλίνας Σ. (2023) , Θεωρητική και εμπειρική διερεύνηση της σύνδεσης ιδιότυπων εμπορικών - πολιτιστικών γεγονότων με την περιφερειακή ενδογενή ανάπτυξη μέσω του τουρισμού: η περίπτωση του Παζαριού της Λάρισας, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

Παζάρι Αυλωναρίου: https://evianews.com/pazari-avlonariou-2024-pote-telionei/

Παζάρια Νομού Αττικής: https://cheap-choice.blogspot.com/2012/02/blog-post_9419.html

Παζάρι Αγίας Παρασκευής στη Χαλκίδα: https://eviaonline.gr/%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82/%CE%A4%CE%BF-%CF%80%CE%B1%CE%B6%CE%AC%CF%81%CE%B9-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%91%CE%B3%CE%AF%CE%B1%CF%82-%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B5%CF%85%CE%AE%CF%82-%CE%97-%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%AE-159-%CF%87%CF%81%CF%8C%CE%BD%CE%B9%CE%B1-%CF%80%CF%81%CE%B9%CE%BD/

Προκήρυξη Εμποροπανηγύρεως Θήβας: https://e-sterea.gr/prokiryxi-gia-tin-eboropanigyri-tis-thivas/