Πάσχα στον Δήμο Ωρωπού: Έθιμα, μνήμες και ζωντανές παραδόσεις μέσα στον χρόνο

 

Το Πάσχα, η κορυφαία εορτή της Ορθοδοξίας και βαθιά ριζωμένο στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας, αποτελεί διαχρονικά έναν ζωντανό πυρήνα πίστης, μνήμης και συλλογικής εμπειρίας. Στην περιοχή του Ωρωπού, η πασχαλινή περίοδος δεν περιορίζεται μόνο στη θρησκευτική της διάσταση, αλλά αναδεικνύεται σε ένα πολύχρωμο μωσαϊκό εθίμων, βιωμάτων και λαϊκών πρακτικών που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.

Από τη συγκινησιακή φόρτιση της Μεγάλης Παρασκευής έως τη θριαμβευτική χαρά της Ανάστασης, οι κάτοικοι διατηρούν ζωντανές παραδόσεις που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν. Τα μοιρολόγια, οι ιδιαίτεροι τρόποι εορτασμού και οι τοπικές ιδιαιτερότητες αποτυπώνουν όχι μόνο τη θρησκευτική ευλάβεια, αλλά και την κοινωνική συνοχή και τη δημιουργικότητα της κοινότητας.

Η παρούσα καταγραφή επιχειρεί να αναδείξει αυτές τις πολύτιμες πτυχές της πασχαλινής παράδοσης στον Δήμο Ωρωπού, φωτίζοντας έθιμα που άλλοτε επιβιώνουν αναλλοίωτα και άλλοτε μετασχηματίζονται με το πέρασμα του χρόνου. Μέσα από μαρτυρίες, τοπικές αφηγήσεις και λαογραφικά στοιχεία, ξεδιπλώνεται ένας κόσμος όπου η πίστη συναντά την καθημερινότητα και η παράδοση συνεχίζει να δίνει νόημα στη συλλογική ζωή.

Τη Μεγάλη Παρασκευή οι γυναίκες του Αυλώνα πάντα στόλιζαν τον Επιτάφιο με λουλούδια από τις αυλές και τους κήπους τους και έψαλλαν τον επιτάφιο ύμνο μαζί με άλλα θρησκευτικά μοιρολόγια, εκ των οποίο το πιο γνωστό ήταν το «Σήμερον μαύρος ουρανός».

Στη συνέχεια, το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου και κατά την ώρα της Ανάστασης, το έθιμο επέβαλλε να ακουστούν οι «βροντές των αστροπελεκιών». Έτσι, μετά το 1827 και έως το 1900 περίπου, οι  άντρες έριχναν με τις κουμπούρες ή τα καριοφίλια τους μερικές «μπαταριές» για το έθιμο. Μετά το 1900 όμως, έως το 1950 περίπου, το έθιμο αυτό το ανέλαβαν οι νέοι του χωριού ίσως επειδή απαγορεύτηκε η χρήση όπλων.

Οι νέοι λοιπόν κατασκεύαζαν στα σιδεράδικα του χωριού τις Βίδες: χοντρά σίδερα διαμέτρου 4 ή 5 εκατοστών και μήκους 20 περίπου εκ. που  στη μία τους άκρη είχαν μία τρύπα διαμέτρου 5 έως 7 mm και βάθος 35 έως 50. Σε αυτή την τρύπα έβαζαν τη γόμωση μέχρι τη μέση και από πάνω έβαζαν τη Βίδα: έναν πύρο με κεφάλι πάχους 5 έως 7 χιλιοστά και μήκος 40 έως 50. Η γόμωση ήταν «νιτροχλωρικό», ή μικρό κομμάτι δυναμίτη, ή μπαρούτι και θειάφι. Αυτή λοιπόν τη βίδα την έπαιρναν σφιχτά στην παλάμη τους και τη χτυπούσαν με μια κίνηση προς τα πίσω στα πεζούλια. Ο κρότος που έβγαζαν ήταν εκκωφαντικός και ανάμικτος με μυρωδιά καμμένης μπαρούτης και θιαφειού. Σε κάποιες γειτονιές, αντί για σιδερένια υποδοχή τα παιδιά χρησιμοποιούσαν μια βαθουλωτή μεγάλη πέτρα για να βάλουν μέσα τη γόμωση. Προφανώς, πολύ συχνά συνέβαιναν σοβαροί τραυματισμοί.

Στη δεκαετία του ‘50 εμφανίστηκαν τα πιστόλια του φελού και οι Στράκα-Στρούκες. Τα πιστόλια του φελλού ήταν τενεκεδένια και στην έξοδό τους είχαν μία τρύπα 12 έως 14 χιλιοστών όπου σφηνώνονταν οι «φελλοί» που μέσα είχαν μία μικρή γόμωση εκρηκτική. Όταν λοιπόν τραβούσε το παιδί τη σκανδάλη, μία βελόνα-καρφί χτυπούσε με δύναμη τη γόμωση του φελλού και γινόταν ο κρότος.

Οι Στράκα-Στρούκες ήταν λίγη εκρηκτική ύλη και μικρά χαλικάκια σε ένα τριπλό χαρτάκι (κάτι σαν τα σημερινά "σκορδάκια"). Όταν αυτό το πέταγαν με δύναμη στο έδαφος εκρήγνυτο και έκανε έναν μικρό κρότο. Οι Στράκα-Στρούκες ήταν ανώδυνες για τα αυτιά σε αντίθεση με τις βίδες που μπορούσαν να προκαλέσουν κώφωση, έστω και προσωρινά.

Μέχρι τα μέσα του 20^ου αιώνα, η συμμετοχή στις αγρυπνίες της Μεγάλης Εβδομάδας ήταν δεδομένη και αυτονόητη. Η παράδοση επέβαλλε οι γυναίκες, και κυρίως οι μεγάλες σε ηλικία, να κρατούν στα χέρια τους κατά τη διάρκεια των αγρυπνιών αλλά και των Ψυχοσάββατων, αντί για το κοινό αγιοκέρι, τα Κεροκούβαρα ή Ψυχοκέρια (κουβάρια από κερί) ή Σπαρματσέτα (αυτοσχέδια κεριά) που κατασκευάζονταν στα χωριά μέχρι το 1950.

Κρατούσαν λοιπόν αναμμένα τα Κεροκούβαρα σε όλη τη διάρκεια της Σαρακοστής/Σαρανταλείτουργου και όταν τελείωνε η αγρυπνία δεν τα έσβηναν αλλά μετέφεραν τη φλόγα μέχρι το σπίτι όπου με αυτήν άναβαν το καντήλι. Τα Ψυχοκέρια τα φτιάχναν από καθαρό κερί μέλισσας και για φυτίλι έβαζαν νήματα (στιμόνια) του αργαλειού. Έβαζαν τόσα νήματα όσες ήταν οι ψυχές της οικογένειας που μνημόνευαν.

Κατά την περιφορά του Επιταφίου στα σοκάκια του χωριού, οι  γιαγιάδες ή οι κυράδες των σπιτιών έβγαζαν μπροστά στον δρόμο ένα κεραμίδι με λίγα κάρβουνα και λιβάνι για να ευωδιάζει ο δρόμος που θα περνούσε ο Επιτάφιος.

Επίσης, στα Παλάτια του Μαρμαρά (Προικοννήσου Μικράς Ασίας), από την αρχή της Σαρακοστής, στις πλατείες έξω από τις εκκλησίες έστηναν τον φανό. Σιγά σιγά, βδομάδα με τη βδομάδα, αφήνανε ένα βαθούλωμα κάτω και το γέμιζαν με μπουφάκια (ξερά αγκάθια) και πανιά με πετρέλαιο, για να πάρει αμέσως φόκο (φωτιά), όταν θα ακουστεί το Χριστός Ανέστη. Η μία ενορία ξεσυνεριζόταν την άλλη και λέγανε πειραχτικά στιχάκια.

Π.χ. οι ενορίτες τ’ Αη Γιωργιού τραγουδούσαν ρυθμικά:

Ορά, ορά, καβάλα ρε παιδιά,

Να τρελαθούν τση Παναγιάς

Να πάρουν τα βουνά!

Ρίτσια, ρίτσια, αγόρια και κορίτσια

Να τρελαθούν τση Παναγιάς

Αγόρια και κορίτσια !

 

Κι απαντούσαν οι ενορίτες της Παναγίας:

 Τση Παναγιάς είναι καλοί,

Είναι γραμματισμένοι,

Δεν είναι σαν τ’ Αη Γιωργιού

Απ’ το βουνό φερμένοι.

Τση Παναγιάς το φάγανε

Τ’ αρνί με το πιπέρι,

Τ’ Αη Γιωργιού πομείνανε

Με το σκατό στο χέρι!

 

Την Κυριακή του Βαγιός τα παιδιά έλεγαν ρυθμικά το τετράστιχο:

 Βάγια, βάγια των Βαγιών

Τρώνε ψάρια και κολιό

Και ντην άλλ’ ντην Κυριακή

Τρών’ κουλούρα με τ’ αρνί.

Το Μεγάλο Σάββατο σφάζανε το αρνί, το γεμίζανε με γόμο (ρύζι, κουκουνάρι, σταφίδες, άνιθο, μαϊντανό, κρεμμύδια, εντόσθια του αρνιού) και το απόγευμα το πήγαιναν στον φούρνο. Το’ παιρναν ανήμερα το πρωί που τελείωνε η Ανάσταση. Το Μεγάλο Σάββατο φτιάχνανε επίσης και τα γαλατένια, με γάλα, αλεύρι, βούτυρο και ζάχαρη.

Μέσα στην εκκλησία την ώρα της Ανάστασης γινόταν ένα έθιμο που υπάρχει και στις μέρες μας: Κατά το «Δεύτε, λάβετε φως», τα αρραβωνιασμένα παλικάρια φρόντιζαν με ένα μπαμπάκι ποτισμένο βενζίνη ή οινόπνευμα που έβαζαν στο φιτίλι της λαμπάδας να πάρουν πρώτα το Άγιο Φως. Μετά το Χριστός Ανέστη έσκαγαν βαρελότα, βίδες, κλπ. Έκαναν πατσά με τ’ αβγά (τσούγκριζαν) κι επί 40 μέρες έως της Αναλήψεως, αντί για Καλημέρα λέγανε Χριστός Ανέστη κι απαντούσε ο άλλος Αληθώς Ανέστη.

Ανήμερα το Πάσχα κοπέλες με ένα πανέρι μοίραζαν κόκκινα αβγά για τους αποθαμένους, με γραμμένα επάνω τα αρχικά του ονόματός τους. Αυτό το έθιμο διατηρείται ακόμη στα Νέα Παλάτια.

Παροιμίες για τη Μεγάλη Σαρακοστή και το Πάσχα:

-     Λείπ’ ο Μάρτης απ’ τη Σαρακοστή ;

-     Την Τυρινή και των Βαγιώ μπαίνει ο διάολος στο γιαλό.

-    Όποιος κοιμάται την αυγή, παλιά ρούχα τη Λαμπρή.

-    Τρεις τα Γέννα, τρεις τα Φώτα και έξι το Μεγάλο Πάσχα.

-    Να’ χα του Χριστού να φάω και την Λαμπρή να φόραγα.

 

Πηγές:

Γκικάκης Ι. (2007), Η Ιστορία του Ωρωπού.

Ηλιάδης, Θ. (2001), Προκόννησος, Παλάτια, Νέα Παλάτια.

Μπουγιέση Μ. (2009), Ο χορός και το τραγούδι μέσα από τα κοινωνικά δρώμενα, στον Αυλώνα Αττικής, Διπλωματική Εργασία, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

Πολιτιστικός Σύλλογος Ν. Παλατίων.

Προσωπικές μαρτυρίες κατοίκων.