Η Λιμνοθάλασσα Ωρωπού και οι προτάσεις για την αναβάθμιση και την προστασία της

Στα Βορειοδυτικά της Σκάλας Ωρωπού εκτείνεται ως συνέχεια του Δέλτα Ασωπού, ένας από τους τελευταίους υγροβιότοπους της Αττικής με μεγάλη οικολογική σημασία, η Λιμνοθάλασσα του Ωρωπού.  Έχει μήκος 3 χλμ., έκταση 1000 στρ. και ήταν γνωστή παλιότερα ως «Αλυκές», «Μαντρί», «Παραλία της Άμμου».

Η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία παρακολουθεί ανελλιπώς τον υγροβιότοπο από το 1994 έως σήμερα και έχει καταγράψει τουλάχιστον 180 διαφορετικά είδη πουλιών. Στην περιοχή επίσης υπάρχουν αρκετά ερπετά και σημαντικοί πληθυσμοί ασπόνδυλων. Τα δίπτερα έντομα «χειρονόμοι» εμφανίζονται σε μεγάλα σμήνη προσφέροντας τροφή σε πολλά είδη πουλιών και λόγω της ομοιότητάς τους με τα κοινά κουνούπια επικρατεί η λανθασμένη εντύπωση ότι ο υγροβιότοπος αποτελεί εστία κουνουπιών.

Η περιοχή (~650 στρέμματα) αποτελεί μια σχεδόν επίπεδη παράκτια έκταση και περιλαμβάνει μια ρηχή λιμνοθάλασσα που χωρίζεται από τη θάλασσα με μια στενή και χαμηλή λουρονησίδα. Η λουρονησίδα αυτή τα τελευταία χρόνια είναι ανοιχτή και επιτρέπει την επικοινωνία με τη θάλασσα. Στο ΝΑ τμήμα του υγροτόπου εκτείνονται εποχιακά κατακλυζόμενοι αλμυρόβαλτοι. Τόσο στους αλμυρόβαλτους όσο και στα όρια και τις νησίδες της λιμνοθάλασσας αναπτύσσεται χαμηλή αλοφυτική βλάστηση, ενώ προς το εσωτερικό της στεριάς αναπτύσσονται χορτολιβαδικές εκτάσεις και περιορισμένοι καλαμώνες. Στο ΒΔ τμήμα εντοπίζεται και μια εκτενής κοινωνία χαμηλών βούρλων. Στα εσωτερικά, προς την ξηρά, όρια του υγροτόπου έχει διαμορφωθεί τις τελευταίες δεκαετίες οικισμός με αραιή δόμηση, ο οικισμός του Αγίου Κωνσταντίνου, που αποτελείται κυρίως από χαμηλές παραθεριστικές κατοικίες με κήπο.

Μαζί με τον γειτονικό υγρότοπο στις εκβολές του Ασωπού, η Λιμνοθάλασσα αποτελεί απομεινάρι ενός ενιαίου και ευρύτερου υγροτοπικού συστήματος που κατά ένα μεγάλο μέρος περιορίστηκε. Έτσι, ενώ θα έπρεπε να μιλάμε για την αειφορική διαχείριση της περιοχής, πλέον είμαστε υποχρεωμένοι να μιλάμε για ανόρθωση και αποκατάσταση αφού πρόκειται για διαταραγμένο οικοσύστημα.

 Η περίπτωση της Λιμνοθάλασσας Ωρωπού έχει να επιδείξει μια εξαιρετική ποικιλία σε δραστηριότητες που περιόρισαν την έκτασή της και υποβάθμισαν τις λειτουργίες της, όπως:

·       Στερεά απορρίμματα και ρύπανση (οικιακά απορρίμματα, υλικά οικοδομών, χωματουργικά υλικά, θαλάσσια ρύπανση από διερχόμενα πλοία).

·       Οικιστική ανάπτυξη (οικιστική δόμηση, διανοίξεις οδών, εκχερσώσεις

βλάστησης, μπαζώματα).

·       Άλλες οικονομικές δραστηριότητες.

·       Αναψυχή - Αθλητισμός (εκπαιδευτικές πτήσεις ιδιωτικών ελικοπτέρων, kitesurf, κ.α.)

·       Ανεξέλεγκτη κίνηση τροχοφόρων στην παραλιακή ζώνη και στη βόρεια λουρονησίδα.

·       Παράνομη σύλληψη μικρόπουλων για να χρησιμοποιηθούν ως «ζώα συντροφιάς».

·       Κυνήγι/λαθροθηρία (τα εντατικά μέτρα για την απαγόρευση του κυνηγιού από

το Δασαρχείο Καπανδριτίου περιόρισαν το πρόβλημα).

·       Φυσικοί κίνδυνοι (Καθίζηση εδάφους και διάβρωση στην παράκτια λουρονησίδα, ακραία καιρικά φαινόμενα κ.α.).

·       Άλλες χρήσεις και απειλές (βόσκηση, χωρίς προγραμματισμό φυτεύσεις, κατασκηνωτές κ.α.)

Οι κυριότεροι λόγοι που υποβαθμίζουν ένα υγροτοπικό οικοσύστημα είναι μεταξύ άλλων η γεωργία, οι οικισμοί και ο τουρισμός. Η Ελλάδα, αν και σύμφωνα με τη συνθήκη της Ρασμάρ (Ιράν, 1971) υποχρεούται να οριοθετήσει τους κατάλληλους υγρότοπους μέσα στα όρια της εδαφικής επικράτειας που θα συμπεριληφθούν στον κατάλογο «Υγροτόπων Διεθνούς Σημασίας», ενέταξε τότε 11 περιοχές όμως με υπουργική απόφαση οριοθετήθηκαν μόνο τέσσερις: Αμβρακικός, Κερκίνη, Μεσολόγγι, Κοτύχι και με Προεδρικό Διάταγμα η Λίμνη Πρέσπα.

Όπως αναφέρει σε ανακοίνωσή της η Ομοσπονδία Συλλόγων Ωρωπού, ενώ έχει εγκριθεί η μελέτη Προστασίας και Ανάδειξης του Υδροβιότοπου της Σκάλας Ωρωπού και η δημιουργία Πρότυπου Οικολογικού Πάρκου από τον Δήμο Ωρωπού ήδη από το 2013, και εκδόθηκε στην συνέχεια τον Ιούνιο 2014 Απόφαση Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ) για την κατασκευή και τη λειτουργία του έργου, από τότε όχι μόνο «καρκινοβατεί» η υλοποίησή του, αλλά στο πέρασμα αυτής της δεκαετίας οδηγηθήκαμε στην σταδιακή – ραγδαία – συνεχιζόμενη υποβάθμιση του. 

Το έργο προέβλεπε σημαντική ενίσχυση της φύτευσης, κατασκευή περιηγητικών διαδρομών  -  ποδηλατοδρόμου, σημεία παρατήρησης και ξύλινα παρατηρητήρια πουλιών, κέντρα περιβαλλοντικής ενημέρωσης,  ξύλινες κατασκευές για την υποδοχή επισκεπτών (ανατολικό και δυτικό συγκρότημα),  δημιουργία χώρων στάθμευσης, δημιουργία της παιδικής χαράς της «Αλκυόνης», κ.α.

Είναι μάλιστα αξιοσημείωτο, συνεχίζει η Ομοσπονδία Συλλόγων, ότι μεταξύ των λόγων που χάνεται η μοναδική οικολογική αξία, του Υδροβιότοπου της Σκάλας, είναι και οι πράξεις  – αποφάσεις – ολιγωρίες της ίδιας της Διοίκησης, η οποία εντός των ορίων παρέμβασης της μελέτης του έργου, σήμερα, λειτουργεί αμαξοστάσιο και γραφεία κίνησης του Δήμου, ανέχεται αυθαίρετες οχλούσες επιχειρήσεις από τις οποίες μάλιστα εισπράττει ενοίκια για πολλά συναπτά έτη,  επιτρέπει την χρήση του υδροβιότοπου από οχλούσες χρήσεις όπως η εκτεταμένη χρήση αυτοκινήτων στο εσωτερικό του, (βόρειο τμήμα - που φιλοξενεί τα σπάνια και προστατευόμενα είδα πτηνών), επιτρέπει εκτεταμένη χρήση από kite surf,  ακόμη και χρήση για στρατιωτικές  ασκήσεις στο βόρειο τμήμα, αποφασίζει με τον πρόσφατο Γενικό Πολεοδομικό Σχεδιασμό επεκτάσεις σχεδίου πόλεως σε αυθαίρετους οικισμούς που είναι σε άμεση γειτνίαση με το όριο της μελέτης παρέμβασης, ενώ ταυτόχρονα αδιαφορεί για ιδιωτικές καταπατήσεις του δημόσιου χώρου.

 Στη διπλωματική τηςεργασία για το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο το 2013, η μεταπτυχιακή ερευνήτρια Ελίνα Κάτσικα διερευνά το περιβάλλον της περιοχής, καθώς επίσης και τη δυνατότητα δημιουργίας ενός Οικολογικού Πάρκου. Αφού παρουσιάζει στα δύο πρώτα κεφάλαια το θεωρητικό πλαίσιο γύρω από τους υγρότοπους και τα οικολογικά πάρκα, στο τρίτο κεφάλαιο η ερευνήτρια πραγματοποιεί μελέτες περιπτώσεων από την Αμερική και την Ευρώπη – ιδιαίτερα την Ολλανδία και την Ελλάδα. Έτσι, εκκινώντας από το οικολογικό πάρκο Xochimilco στο Μεξικό και το Crissy Field στο Σαν Φρανσίσκο, καταλήγει στις λίμνες Μικρή και Μεγάλη Πρέσπα, Κερκίνη και Γιάλοβα (Λιμνοθάλασσα Διβάρι Πύλου).

Στη συνέχεια, η μεθοδολογία που ακολουθεί για το Οικολογικό Πάρκο του Ωρωπού περιλαμβάνει τη διαδικασία της καταγραφής της χλωρίδας και της πανίδας του υγρότοπου, την ανάλυση τοπίου και τις περιβαλλοντικές πιέσεις που δέχεται ο υγρότοπος. Η καταγραφή της χλωρίδας της περιοχής και η αναγνώριση των φυτοκοινωνιών της έγινε με επιτόπιες επισκέψεις, λήψη φωτογραφιών, συλλογή φυτικού υλικού και αναγνώριση των δειγμάτων.

 

Στα αποτελέσματα της έρευνας εντάσεται η πρόταση ανάπλασης του υγροβιότοπου η οποία περιλαμβάνει τις λύσεις για την προστασία του, τον σχεδιασμό του οικολογικού πάρκου και τις προτάσεις διαχείρισής του.

Στο σημείο αυτό η ερευνήτρια παρουσιάζει αναλυτικά και αιτιολογεί τις προτεινόμενες επεμβάσεις οι οποίες αφορούν κυρίως: τη χάραξη δικτύων κίνησης, τις κτηριακές εγκαταστάσεις, τα παρατηρητήρια, τη δημιουργία φυσικού παιδότοπου και την αναβάθμιση του εκπαιδευτικού ρόλου του υγρότοπου. Βασικό γνώμονα για τον σχεδιασμό αποτέλεσε η επιλογή υλικών φιλικών προς το περιβάλλον (π.χ. ξύλο, πέτρα) καθώς και η ενσωμάτωση των κατασκευών στο τοπίο. Ταυτόχρονα αναφέρονται τα πολλαπλά οφέλη που προκύπτουν για την τοπική κοινωνία και γενικότερα για το κοινό.

Οι προτεινόμενες παρεμβάσεις είναι ήπιας μορφής, ενώ στα πλαίσια του οικολογικού σχεδιασμού εντάσσονται και η ελαχιστοποίηση της κατανάλωσης μη ανανεώσιμων ενεργειακών πόρων, καθώς και η βελτιστοποίηση της συντήρησης. Μεταξύ άλλων, προτείνεται η απομάκρυνση μπαζών, η αποκατάσταση των διαταραγμένων περιοχών, η αποξήλωση των τσιμεντένιων καθισμάτων, καθώς και η μεταφύτευση δέντρων (αρμυρίκια) που έχουν φυτευθεί στο σημείο αυτό αυθαίρετα.  Η πρόσβαση στην παραλία θα επιτρέπεται από τα δύο κέντρα, ενώ με ειδικές πινακίδες ενημέρωσης θα γίνεται αντιληπτό ότι άλλου είδους δραστηριότητες (όπως π.χ. το kite-surf) διαταράσσουν τον υγροβιότοπο.

Στα πλαίσια της προστασίας του υγροβιότοπου, προτείνεται η περίφραξή του περιμετρικά με συρματόπλεγμα. Στα προτεινόμενα συρματοπλέγματα υπάρχει η δυνατότητα δημιουργίας διαφόρων σχημάτων, όπως πουλιών, ώστε να αποκτήσουν επιπλέον συμβολικό και διακοσμητικό χαρακτήρα.

Επιπλέον, προτείνεται η φύλαξη επί 24ώρου βάσεως όλου του πάρκου ώστε να αποτρέπονται τυχόν φθορές, απώλειες ή ενέργειες που δύνανται να διαταράξουν την ισορροπία του οικοσυστήματος.

Σε ευαίσθητα σημεία της διαδρομής – όπου δεν είναι επιθυμητή η πρόσβαση λόγω κάποιου σπάνιου είδους φυτού ή όταν πρόκειται για μέρος που φωλιάζουν τα πουλιά – τοποθετούνται ξύλινοι πάσσαλοι με σχοινί και ενημερωτικοί πίνακες για τη σπουδαιότητα της προστασίας της περιοχής. Το ίδιο προτείνεται και κατά μήκος των μονοπατιών. Επίσης, για την προστασία των αμμόλοφων και της βλάστησης, καθώς και για την προστασία από τη διάβρωση, προτείνονται κάθετοι χαμηλοί ξύλινοι φράχτες και ενίσχυση της βλάστησης ώστε να αποτρέπονται φαινόμενα διάβρωσης.

Το σχέδιο προβλέπει επίσης δύο κύριες εισόδους στο πάρκο: μία στη Νοτιοανατολική πλευρά και μία στη Βορειοδυτική, οι οποίες θα συνοδεύονται από τις κατάλληλες υποδομές και χώρους στάθμευσης αυτοκινήτων. Οι χώροι στάθμευσης τοποθετούνται στα δύο άκρα του πάρκου και στη μεγαλύτερη δυνατή απόσταση από αυτό για να προκαλούν όσο το δυνατό λιγότερη όχληση. Προβλέπεται και μία τρίτη είσοδος αποκλειστικά για πεζούς, ανάμεσα στις δύο εισόδους που θα εξυπηρετεί τις γύρω κατοικίες και θα οδηγεί με χωμάτινο μονοπάτι στον αιγιαλό.

Η σύνδεση των δύο κύριων εισόδων γίνεται μέσω του δικτύου των μονοπατιών αλλά και του ποδηλατόδρομου: Ο ποδηλατόδρομος χωροθετείται περιμετρικά  του υγροβιότοπου, έχει πλάτος 2 μέτρα και ταυτίζεται κατά ένα μεγάλο μέρος με τον ήδη ασφαλτοστρωμένο δρόμο. Προτείνεται επίσης η  μετατροπή του ασφαλτοστρωμένου δρόμου σε δρόμο ήπιας κυκλοφορίας και ο σαφής διαχωρισμός του από τον ποδηλατόδρομο με νησίδα φύτευσης, προς αποφυγή ατυχημάτων, και σκίαση. Κοντά στα κτήρια ενοικίασης ποδηλάτων στην Ανατολική και Δυτική είσοδο τοποθετούνται και οι χώροι στάθμευσης ποδηλάτων, χωρητικότητας 48 και 32 αντίστοιχα. Για τη σκίαση των χώρων αυτών, προτείνονται ημικυκλικά στέγαστρα ειδικά για ποδήλατα.

Το δίκτυο των μονοπατιών θα βρίσκεται εσωτερικά του ποδηλατόδρομου και θα πλησιάζει περισσότερο τον πυρήνα του υγροβιότοπου, όπου και όσο αυτό είναι επιτρεπτό. Απαρτίζεται από μια κύρια διαδρομή που θα συνδέει τις δύο εισόδους, συνολικού μήκους 2,7 χμ., αποτελώντας έναν ενδιαφέρον «οικολογικό περίπατο» διάρκειας περίπου μιάμισης ώρας, και από μερικά δευτερεύοντα μονοπάτια που θα οδηγούν σε παρατηρητήρια ή σε χώρους ανάπαυλας και αθλοπαιδιών. Σε τακτά διαστήματα τοποθετούνται παγκάκια για τους περιηγητές με πέργκολες και πινακίδες κατεύθυνσης ή ερμηνείας όπου είναι απαραίτητο. Τα μονοπάτια θα είναι υπερυψωμένα σε μερικά σημεία ούτως ώστε να επιτρέπεται η δίοδος του νερού κάτω από αυτά.

Τέλος, προβλέπονται παρατηρητήρια, τειχία θέασης, κέντρα υποδοχής επισκεπτών και καταστήματα αναμνηστικών ειδών. Κάθε ένα από τα κέντρα υποδοχής θα διαθέτει το δικό του αναψυκτήριο, το οποίο μάλιστα για την  προώθηση των τοπικών προϊόντων και την ενίσχυση της τοπικής οικονομίας θα εφοδιάζεται με προϊόντα βιολογικής γεωργίας και κτηνοτροφίας από την ευρύτερη περιοχή του Ωρωπού.

Σύμφωνα με την ερευνήτρια Ελίνα Κάτσικα, με τον κατάλληλο σχεδιασμό το εν λόγω πάρκο θα μπορούσε να αποτελέσει έναν χώρο με εκπαιδευτικό χαρακτήρα ο οποίος θα συνδυάζεται με την αναψυχή χωρίς να διαταράσσεται το ευαίσθητο οικοσύστημα. Αντιθέτως, μέσω των διαχειριστικών προγραμμάτων που θα έχουν στόχο την ευαισθητοποίηση του κοινού σε περιβαλλοντικά ζητήματα θα ενδυναμωθεί ο χαρακτήρας του ως προστατευόμενη περιοχή φυσικού κάλλους.

 Πηγές:

Κάτσικα Ε. (2013), Διερεύνηση περιβάλλοντος και σχεδιαστική πρόταση δημιουργίας οικολογικού πάρκου στην περιοχή Αλυκές Ωρωπού, διπλωματική εργασία, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών:  https://kalligeneia.aua.gr/items/b254bf2c-275b-4f23-86dd-ad1957b48b42

Ομοσπονδία Συλλόγων Ωρωπού (2024), «Καρκινοβατεί» ένα από τα πιο σημαντικά έργα για τον Ωρωπό: η Προστασία και η ανάδειξη του υδροβιότοπου της Σκάλας Ωρωπού: https://omospondiaoropou.blogspot.com/2024/01/blog-post_28.html