Αφιέρωμα: Η Ελληνική Επανάσταση στην περιοχή του Ωρωπού - Μέρος Α': Ο Ωρωπός στα Οθωμανικά Χρόνια

 

Την 29η Μαΐου 1453 ο Μωάμεθ Β’ κατακτά την Κωνσταντινούπολη. Η Ανατολική Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) Αυτοκρατορία καταρρέει και γίνεται μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.Το 1455 ο Σουλτάνος ορίζει Δούκα της Βοιωτίας (Θηβών) τον Φραγκίσκο Β’, ενώ οι Οθωμανοί κρατούν τη διοίκηση των Αθηνών. Εδώ ουσιαστικά αρχίζει η Τουρκοκρατία στον Ωρωπό, αφού ο Σουλτάνος μαζί με την περιοχή των Αθηνών αφαιρεί στη συνέχεια από τον Φραγκίσκο Β’ και την περιοχή του Ωρωπού και του Συκαμίνου. Έτσι λοιπόν ο τελευταίος δυτικός ηγεμόνας των κάστρων Ωρωπού και Συκαμίνου, Νερούτσος Πίτι, εκδιώκεται και καταφεύγει μαζί με τη γυναίκα του Λαοδάμεια και τα 11 παιδιά του στον ιδιόκτητο πύργο τους στην Παλιοπαναγιά, κοντά στη Θήβα, που παραμένουν φραγκοκρατούμενες. Τέλος, το 1460, οι Οθωμανοί εκδιώκουν και τον Φραγκίσκο από τη Βοιωτία και γίνονται κυρίαρχοι αυτής (για τη Φραγκοκρατία στον Ωρωπό, δείτε: https://oroposhistory.blogspot.com/2024/11/blog-post.html ).

Έκτοτε, ο Ωρωπός αποτελεί σημαντικό κομμάτι της τουρκικής επικυριαρχίας και κατά το ξέσπασμα των επαναστατικών κινημάτων αργότερα, εξασφαλίζεται μέσω αυτού ο ανεφοδιασμός των τουρκικών στρατευμάτων από τη Θεσσαλία και την Εύβοια. Έτσι, ισχυρές τουρκικές φρουρές φύλασσαν τις βάσεις ανεφοδιασμού της Σκάλας Ωρωπού και το γεγονός αυτό εξηγεί αφενός τη σχεδόν ολοσχερή καταστροφή της περιοχής (προκειμένου να χτιστούν οι βάσεις αυτές) και αφετέρου την αραιή κατοίκησή της.

Η περιοχή του Ωρωπού χωρίζεται από την Οθωμανική Διοίκηση σε δύο τσιφλίκια: Του Συκαμίνου (ή του Σάλεσι-Αυλώνα, σύμφωνα με άλλους ερευνητές) και του Ωρωπού, τα οποία περιλαμβάνουν τη μεγαλύτερη σημερινή έκταση του  Δήμου Ωρωπού.  Αρχικά, οι ιδιοκτήτες των τσιφλικιών ήταν μουσουλμάνοι οι οποίοι επέβλεπαν τη διαχείριση και την καλλιέργεια της γης, ήταν φορολογικοί εισπράκτορες που αποταμίευαν τους φόρους και παραχωρούσαν το ανάλογο ποσοστό στον σουλτάνο, και τέλος, ήταν οι τοπικοί υπεύθυνοι για την τήρηση της τάξης. Κρατούσαν για τους εαυτούς τους ένα μέρος των κτημάτων, το has çiftlik (ιδιωτικό κτήμα) και το υπόλοιπο το διαμοίραζαν στους χωρικούς.

Ένα τσιφλίκι υπολογίζεται γύρω στα 25 με 50 εκτάρια (1 εκτάριο = 10 στρέμματα). Μετά τις μεταρρυθμίσεις για τον εκσυγχρονισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γνωστές ως Τανζιμάτ (1839 – 1879), επιτρεπόταν στον καθένα να αγοράσει ιδιόκτητα ακίνητα και έτσι ενισχύθηκε η συγκέντρωση των γαιών προς όφελος των οικονομικά ευρωστότερων.

Ο Σουλτάνος παραχωρεί αρχικά το τιμάριο (τσιφλίκι) του Ωρωπού στον πασά της Χαλκίδας. Έτσι, μετά από πολλούς αιώνες κυριαρχίας είτε της Αθήνας είτε της Θήβας, μια τρίτη πόλη - η Χαλκίδα - ενσωματώνει τον Ωρωπό στα διοικητικά της όρια. Ο πασάς ήταν ο διοικητής του σαντζακίου (νομός), ενώ ο σούμπασης ή καϊμακάμης ή βοεβόδας ήταν ο διοικητής του καζά (υποδιοίκηση/επαρχία). Ο Πασάς της Χαλκίδας αναθέτει σε αγά (στρατιωτικό διοικητή) τον διοικητικό έλεγχο του Ωρωπού (καθώς ο Ωρωπός δεν ήταν καζάς για να έχει βοεβόδα), τον έλεγχο της γεωργικής/κτηνοντροφικής παραγωγής της περιοχής, αλλά και την είσπραξη από τους ντόπιους του φόρου της δεκάτης μέσω του φοροεισπράκτορα (του Σπαή). 

Ο φόρος της δεκάτης ήταν τακτικός φόρος για την αγροτική παραγωγή, δηλαδή σε κάθε δέκα ίσα μέρη αγροτικής παραγωγής, το ένα μέρος το έπαιρνε ο εκπρόσωπος της Οθωμανικής εξουσίας. Η δεκάτη θεωρούταν δικαίωμα ιδιοκτησίας, διότι κύριος όλης της γης θεωρούταν ο Σουλτάνος ο οποίος επέβαλλε το μέτρο κυρίως τα πρώτα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας σε πρώην βυζαντινά εδάφη (ο φόρος συνέχισε να διατηρείται στο νεοελληνικό κράτος και καταργήθηκε το 1880).

Υπήρχε επίσης ειρηνοδίκης, ο καδής, αλλά και στρατιωτικός διοικητής με αρμοδιότητες τη διατήρηση της τάξης και τη φύλαξη των σιταποθηκών που βρίσκονταν κοντά στον Μώλο της Σκάλας. Στον Ωρωπό, όπως και σε όλες τις κωμοπόλεις και τα χωριά, οι Τούρκοι επέτρεπαν τη διακριτή αυτοδιοίκηση από Έλληνες τοπικούς άρχοντες, τους δημογέροντες ή προεστούς ή προύχοντες ή κο-τζαμπάσηδες, οι οποίοι εκλέγονταν από τους ντόπιους αλλά συνεργάζονταν και με τους Τούρκους.

Το 1667 ο Τούρκος περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή περνάει από τον Ωρωπό (χωριό) και αναφέρει: «Είναι ζιαμέτι (τιμάριο) του Αχμέτ του γιου του Ντεφτεντάρ Ζαδέ Μεχμέτ Πασά, που κατοικεί στην Ισταμπούλ. Στο χωριό υπάρχει εκκλησία ζωγραφισμένη με ωραίες εικόνες που η τεχνοτροπία τους θυμίζει έργα του Μανί». 

Λίγο αργότερα περνάει από τα χωριά του Ωρωπού ο Γάλλος πρέσβης Giraud. Στην περιγραφή του ενώ περιγράφει το Μαρκόπουλο ως "μεγάλο χωριό", φτάνοντας στο σημερινό χωριό του Ωρωπού το αναφέρει ως "πόλη" με διακόσια περίπου σπίτια, που βρίσκεται σχεδόν 2-3 μίλια από τη θάλασσα.

Ως κεφαλοχώρι αναφέρεται και το Καπανδρίτι το οποίο το 1800, σύμφωνα με έγγραφο της εποχής, αριθμούσε περίπου 400-600 κατοίκους. Ως κοινότητα ανήκε στο πασαλίκι της Καρύστου και υπαγόταν στον Βοεβόδα της Λειβαδιάς. Στην Κοινότητα Καπανδριτίου ανήκαν επίσης οι οικισμοί Μάζι (Πολυδένδρι) και Σπατατζίκι.  

Εκτός από τα παραπάνω χωριά, υπήρχαν ακόμη διάσπαρτοι μικροί οικισμοί όπως το Παλιοκατούντι (ΝΔ του Συκαμίνου), αλλά και μεγάλοι αρβανίτικοι οικισμοί όπως το Μαλ(ι)κάσι (=Βραχοβούνι, ΝΔ της σημερινής Μαλακάσας), το Μπουγιάτ ή Μπούγια ή Μπούγα (σημερινό Ασπροχώρι, παλιός οικισμός της αρβανίτικης φάρας των Μπούα ή Μπούγια), το Παλιοχώρι (νότια της σημερινής Σφενδάλης), το Λιέθεζι (Λιθοχώρι), το Αμπέλεζι ή Αμπέλεσι, το Κοτρώνι, το Κούτζι, το Λεβίσι, η Μαυροσουβάλα και βέβαια το Σάλεσι (Αυλώνας), ένας πολύ ισχυρός οικισμός που οφείλει το όνομά του στο λατινικό salis που σημαίνει στενό πέρασμα.

Επίσης, ξένοι περιηγητές που διερεύνησαν την περιοχή ήταν οι Spon και Wheler το 1676. Στη διήγησή τους αναφέρουν ότι, επειδή δεν μπόρεσαν να διασχίσουν τον ποταμό Ασωπό λόγω των ορμητικών νερών του, περπάτησαν κατά μήκος της όχθης του έως τον Ωρωπό (σημ. χωριό) που τον παρουσιάζουν ως μια "μεγάλη κωμόπολη" με διακόσια σπίτια.

Από τις έρευνες αλλά και από την πληθώρα των βυζαντινών μνημείων που σώζονται μέχρι και σήμερα, συμπεραίνουμε ότι στο χωριό του Ωρωπού - μέχρι το 1676 - υπήρχε μια μικρή «Βυζαντινή Πολιτεία» η οποία εκτεινόταν μέχρι το Συκάμινο. Ωστόσο, προκύπτει το ερώτημα: Τι μεσολάβησε από το 1676 που οι περιηγητές βρίσκουν το χωριό σε ακμή, μέχρι το 1806 που ο Leake βρίσκει ολόκληρη την περιοχή ερειπωμένη ; Τι συνέβη σε αυτά τα 130 χρόνια ; Για να δώσουμε μια απάντηση, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη αφενός τις δύσκολες συνθήκες ζωής των υπόδουλων Ελλήνων κατά τους πρώτους δύο αιώνες της Τουρκοκρατίας και αφετέρου  τα ειδικότερα γεγονότα που συνέβησαν στον Ωρωπό κατά την περίοδο 1730 - 1770.

Αν και θεωρητικά οι Οθωμανοί Σουλτάνοι παραχωρούσαν κάποιες ελευθερίες στους «απίστους» υπηκόους τους, στην καθημερινή ζωή οι περιορισμοί ήταν πολλοί, ιδιαίτερα τους πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας. Τα πιο σκληρά μέτρα που αντιμετώπισαν οι Χριστιανοί στους πρώτους αιώνες της κατάκτησης ήταν οι εξισλαμισμοί, το παιδομάζωμα καθώς και η εγκατάσταση τουρκικών και άλλων φύλων σε εύφορα εδάφη, με συνέπεια την αναγκαστική μετακίνηση ελληνικών πληθυσμών στο εξωτερικό ή σε απομονωμένα και ορεινά μέρη στο εσωτερικό.

Επίσης, οι Χριστιανοί επιβαρύνονταν οικονομικά πολύ περισσότερο από τους Μουσουλμάνους, πληρώνοντας πολλούς τακτικούς φόρους, όπως τον κεφαλικό φόρο (χαράτσι, cizye harac), τον φόρο εστίας για τις κατοικίες τους, φόρο για τη χρήση της γης (έγγειος) αλλά και για την αγροτική παραγωγή (δεκάτη). Εκτός από τους τακτικούς, υπήρχαν και έκτακτοι φόροι, καθώς και αγγαρείες. Οι διακρίσεις σε βάρος των Χριστιανών ήταν πιο έντονες σε απομακρυσμένες περιοχές. Οι τοπικοί διοικητές (πασάδες), εκμεταλλευόμενοι το γεγονός ότι η κεντρική εξουσία δεν μπορούσε εύκολα να τους ελέγξει, δεν δίσταζαν να τους κακομεταχειρίζονται, ιδίως σε περιόδους ταραχών αλλά και για την ενίσχυση του προσωπικού τους ταμείου.

Έτσι, στην περίοδο που προαναφέραμε, ο Πασάς του Ευρίπου παίρνει δύο σκληρές αποφάσεις για τους υποτελείς του Ωρωπού και του Βουργενίου (Αυλώνα): αποφασίζει να διπλασιάσει τον φόρο της δεκάτης και να εφαρμόσει σκληρότερο παιδομάζωμα από το "προβλεπόμενο": Αντί της μέχρι τότε ισχύουσας υποχρέωσης των ραγιάδων να παραδίδουν στο ντοβλέτι (κράτος) το πέμπτο στη σειρά αρσενικό παιδί τους, ο Πασάς απαιτεί να παραδίδουν το πρώτο. Αυτές οι δύο αποφάσεις ξεσήκωσαν κύμα αντιδράσεων που κατέληξαν σε σοβαρές συγκρούσεις. Ο Πασάς στέλνει ισχυρό στρατό με εντολή να καταστείλουν με σκληρό τρόπο την αντίδραση των Ελλήνων, να συλλάβουν και να εκτελέσουν όσους συμμετείχαν  σε αυτή την εξέγερση και να εξορίσουν από τον Ωρωπό τις οικογένειές τους. Στη συνέχεια, οι μικροί οικισμοί που βρίσκονταν χαμηλά στην κοιλάδα του Ασωπού, αναγκάσθηκαν να μεταφερθούν ψηλότερα και να ενσωματωθούν στον οικισμό του Αυλώνα για λόγους ασφαλείας. Από τα παραπάνω γεγονότα, ο Ωρωπός έχασε περίπου το 70% του πληθυσμού του.

Επίσης, μην ξεχνάμε ότι στη διάρκεια των τεσσάρων αιώνων της Τουρκοκρατίας έγιναν πολλές εξεγέρσεις των υπόδουλων Ελλήνων εναντίον των Οθωμανών. Μία από αυτές είναι τα γνωστά «Ορλωφικά», όπου, σύμφωνα με τη συγγραφέα Ζοέλ Νταλέγκρ (2006), ερημώθηκαν οι περισσότερες περιοχές της χώρας – μεταξύ των οποίων και η Αττική – από  τα αντίποινα που ακολούθησαν. 

Συγκεκριμένα, τον 18ο αιώνα ανέλαβε δράση υπέρ των Ελλήνων η Ρωσία. Οι ελπίδες των υπόδουλων αναπτερώθηκαν, καθώς από την εποχή της Άλωσης κυκλοφορούσαν διαδόσεις για το «ξανθό γένος» του Βορρά που θα απελευθέρωνε τους Έλληνες.  Έτσι, το 1770 οι αδελφοί Ορλώφ έφτασαν στη Μάνη όπου ξεκίνησαν επανάσταση μαζί με Ρώσους και Έλληνες στρατιώτες. Παράλληλα, στη Ναυμαχία του Τσεσμέ (απέναντι από τη Χίο) ο ολιγάριθμος χριστιανικός στόλος νίκησε τους Οθωμανούς, αλλά οι συγκρούσεις τερματίστηκαν με τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774). Το κίνημα είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη την ηπειρωτική χώρα, αλλά τελικά απέτυχε. Τα αντίποινα που ακολούθησαν ερήμωσαν τις περισσότερες περιοχές για πολλά χρόνια.

Κάποια από αυτές τις εξεγέρσεις λαμβάνει χώρα και στην περιοχή του Ωρωπού. Όπως αναφέρει ο συγγραφέας Ι. Γκικάκης (2007), οι Έλληνες της περιοχής νικούν στη μάχη των στενών του Συκαμίνου, αλλά στη συνέχεια η εξέγερση καταπνίγεται και ο στρατός του Πασά της Χαλκίδας  καταλαμβάνει τον Ωρωπό, καίει 100 σπίτια, εκδιώκει 100 οικογένειες που συμμετείχαν στην εξέγερση και εκτελεί 40 παλικάρια στην πλατεία. Εκδιώκει τον ηγούμενο, αφαιρεί την «ιδιοκτησία» και επιβάλει βαρύ φόρο. Από τις εκδιωχθείσες οικογένειες, άλλες μετακινήθηκαν προς το Μαρούσι, το Χαλάνδρι, την Πάρνηθα και την Παρνασίδα, ενώ άλλες έφτασαν έως τη Μακεδονία. Οι εναπομείναντες κάτοικοι των μικρών οικισμών που ήταν χαμηλά στην κοιλάδα του Ασωπού, αναγκάστηκαν να μεταφερθούν ψηλότερα και να ενσωματωθούν στον οικισμό του Σάλεσι.

Τα παραπάνω γεγονότα μας δίνουν κάποιες πιθανές εξηγήσεις για την απότομη ερήμωση του Ωρωπού κατά την οθωμανική περίοδο. Σε περιόδους «ηρεμίας», η κύρια ενασχόληση των κατοίκων του Ωρωπού ήταν η καλλιέργεια του μεγάλου και ιδιαίτερα εύφορου κάμπου του, που απλωνόταν ανατολικά του Ασωπού έως τον δρόμο του Αμφιάρειου. Στον κάμπο αυτό, εκτάσεως περίπου 6.000 στρεμμάτων, καλλιεργούταν κυρίως σιτάρι, που όχι μόνο κάλυπτε τις ανάγκες όλης της περιοχής, αλλά τροφοδοτούσε και κάλυπτε τις ανάγκες και άλλων πόλεων, όπως η Αθήνα κ.α. Εκτός από σιτάρι, η περιοχή είχε ιδιαίτερα αναπτυγμένη κτηνοτροφία αλλά και ανεπτυγμένο εμπόριο ρητίνης, ξυλείας αλλά και βελανιδιών, τα οποία εξάγονταν προς Ιταλία, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, κτλ.

Ακόμη, τα παζάρια (οι υπαίθριες και στεγασμένες αγορές) ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των κατοίκων στα Οθωμανικά Χρόνια, αλλά και αργότερα: Στην περιοχή της Αττικοβοιωτίας και της Εύβοιας, από το 1850 έως και το 1950, το μεγαλύτερο εμπόριο γινόταν στα τρία μεγάλα παζάρια της Χαλκίδας (της Αγίας Παρασκευής), του Σχηματαρίου (στις 6 Σεπτεμβρίου) και της Θήβας (στα τέλη Ιουνίου). Ονομάζονταν και ζωοπανήγυρεις επειδή εκεί μπορούσε κανείς να πουλήσει και να αγοράσει εύκολα κάθε είδους ζώα (κατσικοπρόβατα, άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια). Η αγορά γινόταν με χρήματα ή με τράμπα, δηλαδή ανταλλαγή. Μια καλή τράμπα, γιορταζόταν με κεράσματα και γλέντι.

Τέλος, μεγάλη ακμή κατά την Οθωμανική Περίοδο γνώρισε η Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Καλολιβαδίου Καλάμου, η οποία επανοικοδομήθηκε επί Πατριάρχου Ιερεμίου του Τρανού (1572-1595) ως Σταυροπηγιακή από τον ιερομόναχο Γρηγόριο.

(συνεχίζεται)

Πηγές:

• Γκικάκης Ι. (2007), Η Ιστορία του Ωρωπού, Ωρωπός
• Γκικάκης Ι. (2017), Η Παλιγγενεσία, Ωρωπός
• Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου 565 -1815, Β’ Λυκείου
• Καλαϊτζάκης Θ. (2000), Η Ανατολική Στερεά Ελλάδα από τη ύστερη Φραγκοκρατία στην πρώιμη Τουρκοκρατία: Η Βοιωτία στα 1400-1500, Διδακτορική διατριβή, ΠΤΔΕ, ΕΚΠΑ
• Κουμανούδης Ι., Συμπληρωματική έρευνα επί των χριστιανικών μνημείων του Ωρωπού, Δελτίον Χριστιανικής και Αρχαιολογικής Εταιρείας Αθηνών 5 [περίοδος Δ΄] (1969)
• Μπούρας Χ.-Μπούρα Λ., Η Ελλαδική Ναοδομία κατά τον 12ο αιώνα, Αθήνα 2002
• Νταλέγκρ, Ζ. (2006), Έλληνες και Οθωμανοί 1453-1923, εκδ. Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος.
• Ντοκυμαντέρ για τον Δήμο Ωρωπού: https://www.youtube.com/watch?v=nwJSeJu8FcE
• Ορλάνδος Α., Μεσαιωνικά Μνημεία Ωρωπού και Συκαμίνου, Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 4 (περίοδος Β΄ 1927) 25-45
• Η « Δεκάτη » - Ο πρώτος φόρος του Νεοελληνικού Κράτους: https://www.taxheaven.gr/news/37245/h-dekath-o-prwtos-foros-toy-neoellhnikoy-kratoys